Buzullar Nasıl Hareket Ederler ?
Buz, kendini yerinde tutan direnç - sürtünme - kuvvetlerini yerçekimi etkisi ile yenecek kadar kalınlaşınca - metrelerce kalınlık gerekir - hareket etmeye baÅŸlar. Ä°lk bakışta saÄŸlam görünen buzdan oluÅŸmuÅŸ bir buzul kütlesi neden ve niçin hareket eder ?
Buzul hareketinin nedenleri
Bu hareket iki türlü olur: buzulun (kendi) içinde ve buzulun altında. Buzulun içinde olan plastik bir akıştır ve buzulun içinden mikroskopik ölçeklerde kaymasıdır. Buzulun dibinden kaymasına temelden kayma denir ve buzulun temelinden itibaren üstünde bulunduÄŸu ortam üzerinde kaymasını ifade eder.
Kuru buzullarda hareket: plastik akış
Bir buzulun içinde hüküm süren büyük basınçlara maruz kalan buz kristalleri kısa zamanlarda çok küçük hareketler (milimetrenin on milyonda biri kadar) yaparlar (Åžekil 1). Buna plastik akış (plastic flow) denir.
.jpg)
Şekil 1. Buz kristallerinin plastic akışı.
Bu tür bireysel hareketlerin çok büyük sayıda kristal tarafından yapıldığı düÅŸünüldüÄŸünde, toplam hareketin önemli hızlara ulaÅŸabileceÄŸi ortaya çıkar (Åžekil 2). Bu tür hareket buzulların çok soÄŸuk iklim koÅŸullarında olmaları durumunda egemendir. Tüm buzul, erime sıcaklığının çok altında bir sıcaklıktadır ve altındaki zemine donarak yapışmıştır. Plastik akışla, buzulun hareketleri zemindeki toprak veya kayaçları deforme ederek koparır ve buzulla beraber taşır.
.jpg)
Åžekil 2. Buzul ölçeÄŸinde plastik akış.
Nemli (sulu) buzullarda hareket: temelden kayma (basal slip) Temelden kayma, temel ile buzul arasındakı kısmın sıcaklığına baÄŸlıdır. Buzulların alt kesimlerinde temele uyguladıkları basınç, buz kütlesinin yüksekliÄŸi nedeni ile çok büyüktür. Basınç arttıkça erimenin de artması ile, buzulun alt kesimlerinde buz eriyebilir ve bir yaÄŸ gibi kaydırıcı etkisi olan bir su tabakası oluÅŸabilir (Åžekil 3). Bu suyun oluÅŸumu, donma noktasının altında sıcaklıklarda dahi olabilir buz pateninde, patenin altındaki ince çelik sırtın buzda yaptığı büyük basınçla buzu eritmesi ve kayma olması gibi.
.jpg)
Åžekil 3. Buzulda temelden kayma.
Kristallerin plastik akış sırasında da sürtünme dolayısı ile çok az da olsa bir miktar buz eriyerek suya dönüÅŸür. Bu su miktarları, buzulun içinde su filmleri yaratarak yaÄŸlayıcı etki ile kaymaların oluÅŸmasına neden olurlar.
Akış şekilleri ve hızları
Vadi buzulları, hızları buzulun derinliÄŸi ve vadi yamaçlarına olan uzaklıklarına baÄŸlı olarak hareket ederler. Buzulun temelde ve vadi yamaçlarında kayaçlarla olan dokanaklarında kuvvetli sürtünmeler mevcuttur. Buzullarda yürütülen ölçme çalışmaları, buzulun en hızlı kısmının ortasında olduÄŸunu göstermiÅŸtir (yılda
.jpg)
Åžekil 4. Buzullarda hareketler.
KAYNAK: Understanding Earth, Frank Press ve Raymond Siever, Freeman yayımcılık. TekinYürür FJ 2005
Tags: Basınç, Buz, Buz kristalleri, Buz kristallerinin plastic akışı, Buzul hareketinin nedenleri, Buzullar, Buzullar Nasıl Hareket Ederler, Buzullarda hareketler, Kuru buzullarda hareket, Nem, plastik akış, temelden kayma, uçak radarları, uydu, Vadi, Vadi buzulları, vadi yamaçları