Buzullar nasıl oluşurlar ?
Bir buzulun baÅŸlangıcında çok miktarda yaÄŸan ve yazın erimeyen kar vardır. Kar yavaÅŸ yavaÅŸ buza dönüÅŸerek hareket etmeye baÅŸlar ve bir buzul oluÅŸur.
Ä°lk koÅŸul: düÅŸük sıcaklıklar
Buzulların oluÅŸabilmesi için, karın yıl boyunca yerde kalabilmesi, bunun için de düÅŸük sıcaklıklar gerekmektedir. Bu da ya yüksek enlemde yerlerde, ya da topoÄŸrafik olarak yüksek kesimlerde gerçekleÅŸebilir. Åžekil.1′te, yeryüzünde enleme ve yüksekliÄŸe baÄŸlı olarak buzulların oluÅŸabildikleri alanlar belirtilmiÅŸtir. GörüldüÄŸü gibi, kutup bölgelerinde deniz seviyesinde buzulların oluÅŸabilmesi veya kalabilmesine karşın, Orta Afrika’da bu seviye, Kilimanjaro daÄŸlarında 5500 metreye ulaÅŸmaktadır.
Åžekil.1. Enlem-yükselti-buzul oluÅŸumu.
Ä°kinci koÅŸul: nem
Kar ve buzul oluÅŸumu, nem ve soÄŸuk gereksinmektedir. Buzullar, daÄŸlık alanlarda nemli rüzgarların yağış bıraktıkları kısımda geliÅŸebilirler fakat yağış gölgesinin olduÄŸu diÄŸer daÄŸ yamacı kuru ve buzulsuz olacaktır (bakınız yağış gölgesi). Güney Amerika’nın And daÄŸlarında hakim rüzgarlar doÄŸudan estikleri için, bu daÄŸların doÄŸu kısımları buzullu, batı kısımları ise karsız ve buzulsuzdur.
Buzul büyümesi: birikme
Taze bir kar yağışı, toz gibi gevÅŸek kar tanelerinden oluÅŸur. Bu tür kar yerde kaldıkça aÅŸağıya doÄŸru çöker, sıkışır ve daha yoÄŸun, taneli bir yapı kazanır. Bu karın üzerine gelen her yeni kar kütlesi, alttakini sıkıştırararak daha yoÄŸun hale getirir
(Åžekil 2).Bu ÅŸekilde kar kütlesi gitgide sıkışan, yoÄŸunlaÅŸan ve taneleri eriyerek tekrar çimentolanan bir kayaç gibi pekiÅŸir. Genellikle 10 ila 20 sene arasında zaman alan bu buzul oluÅŸturma olayına birikme (accumulation) denir.
Åžekil 2. Karın buza dönüÅŸmesi.
Buzullar içinde hem mamut gibi hayvan, hem de eski insanlara ait az bozulmuÅŸ kalıntılara rastlanmıştır. Ayrıca, kalın buzulların kimyasal analizleri bize buzulun oluÅŸtuÄŸu zamanlara ait atmosferin kimyasal özelliklerini - örneÄŸin CO2 miktarı vermektedir.
Buzulun küçülmesi: yüzden erime (ablation)
Bir buzulun bir yılda kaybettiÄŸi toplam buz miktarına yüzeyden erime (ablation) denir (Åžekil 3). Nedenleri ÅŸunlardır:
• erime: buz eridiÄŸinde - örneÄŸin buzulun hareketleri sonucu daha sıcak kesimlere gelmesi ile - buzul malzeme kaybeder;
• buzdaÄŸları oluÅŸumu ile: bir buzul kıyıya geldiÄŸinde, buz parçaları kırılarak denize düÅŸerler;
• süblimasyon : soÄŸuk kesimlerde buz, doÄŸrudan katı halden gaz haline geçebilir;
• rüzgar aşındırması: kuvvetli rüzgarlar, buzu eriterek ve süblimasyonla aşındırabilir.
.jpg)
Åžekil 3. Buzlarda beslenme ve erime.
KAYNAK: Understanding Earth, Frank Press ve Raymond Siever, Freeman yayımcılık. TekinYürür FJ 2005
Tags: Buzul büyümesi: birikme, Buzullar, Buzullar nasıl oluşurlar, Buzulun küçülmesi: yüzden erime (ablation, CO2 miktarı, Güney Amerika'nın And dağları, Kar ve buzul oluşumu, kar yağışı, Kilimanjaro dağları, Nem, Orta Afrika, rüzgar
