Denizel Karbonat Çökelim Ortamları
Jeolojik dönemlerde bir çok kireçtası bir açık denize bakan selflerde veya platformlarda çökelmislerdir. Karbonat fasiyesleri tipik olarak kıyıdan itibaren selfin ucuna kadar olan alanda belli bir dizilim gösterecek sekilde olusurlar. Sekil 42’de en yaygın ve en genel karbonat çökelim ortamları ve bu ortamlarda gelisen karbonat fasiyesleri gösterilmistir. Kısaca kıyıdan gel-git düzlügüne kadar olan alanlarda karbonat çamur düzlükleri egenemdir, Daha karaya dogru olan ksımlarda ise evaporit çökelim ortamları olan sabkha veya salinalar (tuzla) bulunur. Selfin derin ksıımlarında ise, karbonat kavkı parçaları, kavkı kumulları, ve karbonat çamurları egemendir. Selfin yüksek enerjili sıg kısımlarında veya self marjini (selfin ucuna dogru olan alanlar) ise ooid olusum alanlarıdır. Bu alanlarda oolithler kavkı kumları ile birlikte sahil çizgisine paralel bariyerler, ooid plajlarını olusturabilirler. Bariyerler boyunca, lagoonları denize baglayan önemli gel-git kanallarının agzında olusan karbonat gel-git deltaları önemli ooid olusum alanlarıdır. Self marjini ise önemli resif olusum ve karbonat yıgısım alanlarıdır. Bu yıgısımlar ve resifler bazı durumlarda bariyer görevi yapabilir ve geri kısımda lagoonların olusmasına dolayısıyla akıntıları keserek daha kısıtlı alanların olusmasına sebep olabilirler. Zaman zaman self üzerinde ve açık lagoonlarda yama resifleri gelisebilir. Resiflerin önünde olusan moloz veya bariyerlerdeki gevsek malzeme yamaç asagı yogunluk veya türbit akıntıları
olarak akabilir. Kıta kökenli malzemenin yeterince gelmedigi duurumlarda ise selfte pelajik karbonatlar çökelir. Bu durumda karbonat çökelim ortamları yedi sınıf olarak kategorize edilebilir. 1) gel-git düzlügü (intertidal)-gel-git üstü (supratidal) alanlar , 2) lagoonlar ve kısıtlanmıs koylar, 3) gel-git düzlügü-gelgit altı (subtidal) alanlar, 4) açık selfler ve platformlar, 5) resifler ve karbonat yıgısımları, 6) starved (yeterince sediman alamayan) sedimana aç basenler ve diger pelajik karbonat çökelim ortamları ve 7) karbonat türbidit alanları.
.jpg)
Sekil 43. Genellestirilmis denizel karbonat çökelim ortamları ve bu ortamlara baglı gelisen karbonat fasiyesleri. CCD: carbonate Compansation Depth (Karbonatların bulunabilecegi maksimum derinlik). CCD altındaki derinliklerde karbonatlar eriyerek deniz suyuna karısırlar.)
Denizel Olmayan Karbonat Sedimanlar
Göller: Göllerde olusan karbonat sedimanlar üç tiptir. 1) inorganik, 2) alglere baglı, 3) kavkı kumları. Buharlasmaya baglı olarak sudan CO2’nin bitkilerin fotosentezine veya basınç-sıcaklık degisimine baglı olarak kaçması veya taze nehir sularının göl suyuna karısması sonucu sudan dogrudan inorganik olarak çökelmesi ile olusur. Çökelen malzemenin minerolojisi temel olarak Mg/Ca oranina baglıdır. Denizel ortamlarda oldugu gibi göllerde de aragonit, yüksek veya düsük Mg kalsit ve dolomit çökelimi olabilir. Gölün sıg, yüksek enerjili kısımlarında ooidler gelisebilir. Ayrıca gölün sakin kesimlerinde alglere veya phytoplanktonlara baglı olarak karbonat çamuru gelisebilir. Göllerde karbonat fasiyeslerinin dagılımı denizel fasiyeslere benzerlik gösterir, dolayısıyla sıg, yüksek enerjili kesimlerde resifler, alg yaygıları ooid plajları olusurken, daha derin, veya sakin koylarda ise karbonat çamuru çökelimi olur. Göllerde su seviyesi degisimi çok hızlı olması nedeni ile fasiyeslerde mevsimsel veya sezonsal degisiklikler çok hızlı olusur.
Kalkret veya Kaliç
Günümüzde yıllık yagmur miktarının 200 ile 600 mm arasında oldugu ve buharlasmanın bu miktarı astıgı bölgelerde karbonatlı toprak olusumu görülür. Karbonatlı malzeme önceleri nodüller halinde topragın üzerinde ve içinde olusur zamanla nodüllerin artması sonucu toprakta belli bir düzlemde karbonat tabakası olarak yıgısır. Bu tabaka kaliç veya kalkret olarak adlandırılır. Mineralojik olarak kaliçler ince taneli aynı boydaki kalsit kristallerinden olusur. Ayrıca kaliç olusumu sırasında bir çok kum veya çakıl tanesi kalsitle sarıldıgı için bu tip çakıllar onkolit veya pisolitlerle karıstırılabilir. Kaliç veya kalkretler eski toprak düzeylerini dolayısıyla erozyon peryotlarını göstermeleri açısından önemlidirler.
Kaynakca :
Nuretdin Kaymakcı
Sedimantoloji Ders Notları
Tags: denizel karbonat çökelim ortamları, denizel olmayan karbonat sedimanları, evaporit çökelim ortamları, kaliç, kalkret, karbonat fasiyeslari, kireçtaşı