Hidrojeoloji.Net

Jeolojik Hava Fotoğraflarında Drenaj Sistemleri

Dated: Nisan 13th, 2009

Drenaj sistemi hava fotoları üzerinde çok bariz olarak görülür. Bu sistem, bölgenin jeolojisi hakkında bizi aydınlatabilir. Bu itibarla foto-interpretasyona başlamadan önce, fotolar üzerine koyduğumuz astrolon (Kodatrace) kağıdına evvela bölgenin drenaj şebekesi çizilir ve drenaj şekline göre yorum yapılır.

Drenaj sistemi iki büyük gruba ayrılır.

a. Yerüstü drenaj sistemi

b. Yeraltı drenaj sistemi

a. Yerüstü drenaj sistemi. — Satıhta akış haline geçen suların meydana getirdikleri drenaj şekilleri, birçok faktörlere bağlı olarak gelişim gösterirler. Drenaj sistemlerinin meydana gelmesinde, kayaçların cinsi, permeabilitesi, şekli, litolojik karakterinin büyük tesiri vardır. Kayaçların cinsi, yerüstü drenaj şeklinin meydana gelmesinde esas faktör olarak kabul edilebilir. Bu faktör, formasyonun teşekkül tarzına, kimyasal ve fiziksel özelliklerine bağlıdır.

Yerüstü suyunun akış halinde meydana getirdiği akış sistemine <Drenaj şekli», akışın meydana getirdiği aşındırmaya «Erozyon şekli» ve akarsuların aşındırdıkları materyelleri taşıyarak, kanallar boyunca veya deltalarda depo etmesine, «Depozitlenme şekli» denir ki, bu özellikler hava fotoğraflarında, jeolojik analizin başlangıç noktaları sayılır.

Hava fotoğrafları üzerinde, görülebilen yerüstü drenaj şekillerini şu şekilde sıralayabiliriz.

1. Dandritik drenaj şekli: Dandritik drenaj, ana nehre her yönde, değişik açılarla, gayri muntazam olarak karışan yerüstü su şebekesinin husule getirdiği bir şekildir (Şek. 1). Bu patern, çok serbest olarak ve gelişigüzel dağılmış kollar şeklinde tezahür eder. İyi tanelenmiş, uniform, impermeabi kayaçlarda ve tatlı eğimli arazide husule gelirler. Şeyl, kil, iyi derecelenmiş siltler, marn, killi tüfler ve lösler bu tip drenaj şekli ihtiva ederler.

Homojen, sert kayaçlarda, erozyona karşı mukavemetlerinin fazla olması sebebiyle akarsu kolları arasındaki mesafe fazladır. Mesela : intruzif ve masif metamorfiklerde bilhassa serpantinlerde, geniş aralıklı dandritik drenaj sistemi görülür.

Permeabl olan kumtaşlarında ise dandritler arasındaki açıklık ise orta derecelidir. Şeyller ve killerde ise, bu mesafe çok daralır, adeta dandritler arasında bir kapalılık müşahede edilir.

Şek. 1 - Dandritik drenaj şekli.

Şekil 2 .Kıskaç Şekilli dandritik drenaj.

Dandritik drenaj sisteminde şu şekiller görülür. Mesela, granit ve bazik magmatiklerde drenaj kollarının uç kısımlarında kıskaç- şekli (pincer ilke) görülür (Şek. 2).

Bu şekil ilk olarak Belcher tarafından müşahede edilmiştir. Belcher bu drenaj şeklini, granit gibi masif asitik kayaçların, dış yüzeylerinin hava ile temasta çürüme ve yapraklanma olaylarının tesiriyle izah eder.

Orta derecede eğimli arazide, iyi taneli materyellerde, dandritik şekil, gerilip uzamış gibi bir durum gösterir. Strüktür doğrudan doğruya akarsu kollarıyle kontrol edilir ve drenaj

sistemi «Dandritik paralel» şeklini alır. Bu drenaj şekli umumi olarak, tatlı eğimli sahil ovalarında (coastal plain) teşekkül eder.

Bu sistemde evvela düz arazide, geniş ve kısa akarsu kanalları husule gelir. Bu şekil, tatlı meyilli yamaçlarda paralel bir şekil alır.

Dandritik drenaj paterninin diğer bir değişme tarzı ise «Kuş tüyü» (feather like) şeklidir. Hindistan’daki İllinoian Till ovasında görülen drenaj sistemi bu şekle çok güzel bir misal teşkil eder. Burada profil, satıhtan itibaren üç metre kadar silt, bu seviyeden sonraki kısım ise siltli kildir. Evvela, akarsu kollarının vadileri geniştir. Fakat kil zonlarına rastladıkları yerlerde «V» şekillidir.Bu drenaj paternine löslerde de bazen aynı şekilde rastlanır.

Şekil 3: Löslerde teşekkül eden dandritik drenaj şekli .

Dandritik drenaj sisteminin diğer değişik iki şekli ise şekil 3 ve şekil 4’te görülmektedir.

Şekil 3 löslerde teşekkül etmiş dandritik, tüy şekilli drenaj sistemini göstermektedir.

Şekil 4 : SC= Siltlikil ; SS= kumtaşı ; C= Killi şeylde teşekkül etmiş dantritik drenaj.

Şekil 4 muhtelif kayaçlar da husule gelen değişik tipte dandritik drenajı işaret etmektedir. C = killi şeyl, SC = kumlu veya siltli kil, SS = kumtaşıdır.

2. Köşeli (angular) drenaj şekli : Köşeli drenaj sistemine, «Parmaklık (Trellis) drenaj şekli» de denir, Bu tip erozyonal şekil, tamimiyle strüktür ile kontrol edilir. Köşeli drenajda vadiler, fay zonlarında, kırıklar ve eklemler boyunca teşekkül ederler ve bu kırık sistemlerini takip ederler. Esas nehir ve kolları aktıkları vadilerini çok ani olarak terkederek, köşeli bir durum meydana getirerek, değişik bir istikamette akmalarına devam ederler. Şekil 5 bu tip drenaj şeklini açıkça izah etmektedir.

A ve B eğimleri farklı iki yamaçta kumtaşlarında husule gelen köşeli drenaj şeklini göstermektedir.

Köşeli drenaj paterni umumiyetle, magmatik, masif-igneous kayaçlarda, mesela granitlerde ve ayrıca masif kumtaşlarında, slate’lerde, kristalin kayaçlarda, mesela mermerlerde ve silisli kalkerlerde muşahede edilir.

Köşeli drenajın değişik bir şekli, şekil 6’de görülmektedir.

Şekil 5 Köşeli drenaj şekli A ve B eğimleri farklı yamaçları ve Şekil 6 Köşeli drenajın değişik bir şekli

Bu drenaj şeklinde akarsu kolları birbirine paralel olup, esas nehirle dik açı yapacak şekilde birleşirler. Bilhassa taneli sedimentlerde, yatay tabakalı kumtaşlarında sık sık tesadüf edilir.

3. Paralel drenaj şekli:. Bu drenaj şeklinde, esas akarsu ve kolları az çok veya tam olarak paralel bir durum gösterirler (Şek. 5).

Paralel drenaj, umumiyetle dik eğimli kayaçlarda teşekkül eder ve bilhassa, şeyl ve killerde iyi derecelenme gösteren materyellerde görünürler.

Şekil 7: Paralel drenaj Şekli ve Şekil 8 : Sub- paralel drenaj Şekli

Düz bir satıhta dandritik drenaj şeklinde akan sular birden bire dik meyilli bir yamaca rastladıkları zaman, paralel drenaj şekline dönüşürler. Paralel drenajın değişik bir şekli ise «Sub-Paralel Drenaj» paternidir (Şek. 8).

Şekil 8, bu tip drenaj paternini göstermektedir.

Paralel drenaj, ekseriyetle sahil ovalarında ve lav akıntılarında teşekkül eder. Ayrıca birbirine paralel eklem ve kırıklar boyunca da husule gelebilir.

4. Radiyal drenaj şekli: Volkanlarda ve domlarda teşekkül eden şek. 9 - Radiyal drenaj şekli. bir drenaj şeklidir. Böyle bir yapı etrafında, esas akarsular radiyal şekil husule getirdikleri halde, ikinci derecedeki kollar ise paralellik gösterirler. Şekil 9 bu drenaj paternini açık olarak izah etmektedir. Volkan bacası etrafında radiyal bir durum gösteren drenaj kolları yamaçlarda tamamıyla birbirine paralel bir durum almıştır.

5. Halkalı (Annular) drenaj şekli: Domlarda ve dairesel basenlerde mevcut kayaçlar, erozyona karşı değişik mukavemeti gösteriyorsa bu tip drenaj şekli husule gelir. Esas akarsu, erozyona mukavemeti fazla kayaçlarda akmaktadır. Tali kollar ise az mukavemetli zonları takip ederler. Şekil 10 kafesli (halkalı) drenaj şeklini göstermektedir.

Şekil 9 Radiyal drenal şekli

Şek . 10 . Kafes Şekilli drenaj ve Şekil 11 . Işınsal ve kıskaç şekilli drenaj teşekkülü

Şekil 11’de, ışınsal ve kıskaç şekilli dandritik ve halkalı drenaj paternleri bir arada görülmektedir.

b. Yeraltı drenaj sistemi. - Yeraltı drenaj sistemi, eriyebilen veya permeabl kayaçlarda, glasiyal yığılmalarda ve permafroz sahalarda «Sinkhollerle» karakterize olurlar. Fazla miktarda geliştikleri formasyonlar, kalkerler, jipsler ve porözlü kumtaşlarıdır.

Sinkhol terimi evvela, Longwell ve Knopt tarafından kullanılmıştır. Parvis ise bu drenaj şekline «nokta veya sığ şekiller» (dot or shallow hole pattern) adını vermektedir.

Fakat bazan sinkholler, yeraltında 200 metre derinlik göstermektedirler. Mesela, Florida’da ve tropikal karst bölgelerinde olduğu gibi. Bu bölgelerde sinkholler kalın residüel killerle dolmuşlardır. Nokta ve Sığ şekiller daha ziyade yarı kurak bölgelerde teşekkül ederler.

Sinkholler umumiyetle yuvarlak, oval ve muntazam olmayan kavisler şeklinde görülürler (Şek. 12).

Karstik bölgelerdeki, dolinler, Uvalas ve Poljelerde bu drenaj şekline misal teşkil edebilirler.

Muntazam yuvarlak şekil gösteren sinkholler, masif, kalın ve yatay tabakalı kalker platolarında teşekkül ederler. Eğimli tabakalı kalkerlerde uzun, ovalimsi sinkholler görülür. Faylı kalkerler ve dolomitler, yuvarlak sinkholler ve köşeli drenaj şekli gösterirler.

Sinkhollerin değişik şekli de «deranged pattern» denilen «karışık şekilli sistem» lerdir. Bu şekil, daha ziyade glâsyal bölgelerde ufak, düzensiz kanallar ve sığ depresyonlar halinde görülür. Şekil 13 glâsyal bölgede teşekkül etmiş bu tip drenaj şeklini göstermektedir.

Sinkholler umumiyetle yuvarlak, oval ve muntazam olmayan kavisler şeklinde görülürler (Şek. 12).

Karstik bölgelerdeki, dolinler, Uvalas ve Poljelerde bu drenaj şekline misal teşkil edebilirler.

Şekil 12 : İnternal drenaj şekli ve Şekil 13 : Deranges drenaj şekli. T- Glâsyal bölgeler

Yeraltı drenaj sistemine dahil edebileceğimiz «Dichotomic Drenaj Paterni» de vardır ki;

Bu şekil alüvyal yelpazelerde ve deltalarda husule gelir (Şek. 14).

Drenaj sistemi, birikinti malzemeyle kontrol edilir. Kaba taneli materyellerde daha bariz olarak gelişirler.

Tümsek ve Çaydanlık (Knoband Kettle) drenaj şekli:

Bu şekiller, glâsyal bölgeler de sızmanın (infiltration) fazla geliştiği yerlerde husule gelirler. Şekil 13te «T» sahalarında bu tip drenaj şekli görülmektedir.

Lagünal drenaj paterni: Bu drenaj şekli sahil kumu dune’ların da teşekkül eder (Şek. 15). Muntazam olmayan bir drenaj şeklidir.

Şekil 14- Dichotomic drenaj şekli

Şekil 15- Lagünal drenaj Şekil

Tags: . Işınsal ve kıskaç şekilli drenaj, astrolon (Kodatrace) kağıdı, Dandritik drenaj şekli, Dandritik paralel, Depozitlenme şekli, deranged pattern, Deranges drenaj şekli, Dichotomic drenaj, Drenaj şekli, Drenaj sistemi, Drenaj sistemi hava fotoları, Erozyon şekli, Halkalı (Annular) drenaj şekli, İnternal drenaj, Jeolojik Hava Fotoğrafları, Kafes Şekilli drenaj, Kıskaç Şekilli dandritik drenaj, Kuş tüyü, Lagünal drenaj paterni, Lagünal drenaj Şekil, Löslerde dandritik drenaj şekli, magmatiklerde drenaj kolları, Paralel drenaj şekli, Parmaklık (Trellis) drenaj şekli, Radiyal drenaj şekli, Sinkholler, «V» şekilli

Jeolojik Hava Fotoğraflarında Drenaj Sistemleri

Leave a Reply

Kategoriler

Son Yazılar

Etiketler

Kullanıcı İşlemleri

Pages