Volkanizma Nedir ve Volkanik Kayaçlar
Magmanın yeryüzünde veya yeryüzüne yakın derinliklerdeki faaliyetine volkanizma denir. Volkanizma olayı sonucunda sıvı, katı ve gaz halinde yeryüzüne çıkan magma, deÄŸiÅŸik biçimdeki volkanları (yanardaÄŸları) meydana getirirler (Åžekil 1).
.jpg)
Åžekil 1.
1. Volkanlardan çıkan malzemeler
Volkanik gazlar, lav akıntıları ve piroklastik malzeme volkanlardan çıkan malzemeyi oluÅŸturur.
1.1. Volkanik gazlar
Aktif olan volkanlardan alınan gaz örnekleri, bütün volkanik gazların %50-80 nin su buharı olduÄŸunu göstermiÅŸtir. Daha az oranda karbondioksit, azot, sülfür gazları, özellikle kükürt dioksit ve hidrojen sülfür ve çok az oranda karbonmonoksit, hidrojen ve klor volkandan atılan gazları oluÅŸturmaktadır.
Volkanik faaliyetin en önemli nedeni, bünyesindeki gazların magmadan ayrılmasıdır. Normal olarak, yüksek basınç altında magma içerisinde çözünmüÅŸ halde bulunan çeÅŸitli gazlar, magma yüzeye doÄŸru yükseldiÄŸinde, basıncın azalması ile magmadan ayrılıp genleÅŸmeye baÅŸlar. Ancak felsik (asidik) magmalarda (ki bu magmaların viskozitesi yüksektir) genleÅŸme engellenmekte ve gaz basıncı artmaktadır. Böylece gaz basıncının yeterli deÄŸere, büyüklüÄŸe eriÅŸmesi patlamaya neden olur ve volkan külü gibi piroklastik malzeme türer. Buna karşılık düÅŸük viskoziteye sahip mafik magmalar gazların genleÅŸmesine ve kolayca uzaklaÅŸmasına uygundur. Bu nedenle mafik magmalar daha sakin püskürür.
Magmalardaki gaz içeriÄŸinin miktarı deÄŸiÅŸkendir. Ancak magmanın küçük bir kısmını oluÅŸturan volkanik gazlar, çok tehlikeli olabilir ve bazı durumlarda iklim koÅŸullarını etkileyecek kadar büyük boyutta sonuçlara neden olabilir.
Lav Akıntıları
Lav akıntılarının geometrisi, viskozitesine ve önceki topoÄŸrafyaya baÄŸlı olarak önemli farklılıklar gösterir. Daha viskoz lav akıntısı keskin sınırlara sahip olup, lob ÅŸeklinde bir görünüÅŸe sahipken daha akıcı olan lavlar, bir vadide akmadığında ince ve geniÅŸ bir yayılım gösterir.
Lav akıntılarının iki tipi vardır. Bunlar Pahoehoe ve aa lav akıntıları olup, bu isimler Hawaideki lav akıntıları soÄŸuduklarında kazandıkları görünüÅŸe göre verilmiÅŸtir. Pahoehoe lav akıntısı halat veya urgan ÅŸekilli bir yüzey görünüÅŸüne sahiptir (Åžekil 2). Bu yüzey, tümüyle sıvı durumdaki lavın, bir lav akıntısında veya lav gölünde dışardan içeriye doÄŸru çabuk soÄŸuması ve katılaÅŸmasıyla oluÅŸur. ‘aa’ lav akıntılarının yüzeyleri pürüzlü, sivri köÅŸeli bloklu ve parçalı olmalarıyla karakteristiktir (Åžekil 2). Bu yüzey kısmen katılaÅŸmış, yeteri kadar soÄŸumuÅŸ yavaÅŸ hareket eden lavın büyük bir kısmının katılaÅŸması ve lavın yavaÅŸ hareketine baÄŸlı olarak katılaÅŸan kesimlerin parçalanması ile, lavın bir moloz yığını haline gelmesi ile oluÅŸur. Bazı lavlar tümüyle pahoehoe veya aa lavı ÅŸeklinde katılaşır. Fakat bazı pahoehoe lav akıntıları akma doÄŸrultusunda aa lav ÅŸekline dönüÅŸebilir. Aa lavı ise pahoehoe lav ÅŸekline dönüÅŸemez. Pahoehoe lav akıntıları aa lav akıntılarından daha az viskoziteye sahip olup, daha fazla akıcılık özelliÄŸine sahiptir. Lav akıntısı suya girdiÄŸi anda çok tipik bir ÅŸekil alır. Yastığa (pillow) benzeyen bu lavlara pillow lava / yastık lav adı verilir (Åžekil 3). Ayrıca magma içindeki gazlar ani soÄŸuma nedeniyle lav içinde hapsolursa gözenekli bir doku kazanır bu dokuya vesiküler (gözenekli) doku adı verilir (Åžekil 4).
.jpg)
Åžekil 2. Aa lav kıntısı (üstte) ve Pahoehoe lav akıntısı (altta)
.jpg)
Şekil 3. Yastık lav
.jpg)
Åžekil 4. Vesiküler doku
.jpg)
Åžekil 5. YanardaÄŸdan püsküren piroklastik malzeme.
Lav akıntılarında geliÅŸen en önemli yapı sütunsal çatlaklardır (columnar joint). Mafik lav akıntılarında yaygın olan bu yapı çeÅŸitli lav akıntılarında ve bazı plütonik magmatik kayaçlarda da oluÅŸur. Lav akıntısının soÄŸurken büzüÅŸmesine baÄŸlı olarak geliÅŸen çekme gerilmesine baÄŸlı olarak oluÅŸan sütunsal çatlaklar lav akıntısının yüzeyinde çoÄŸunlukla altıgen ÅŸekilli olup, sütunların uzun eksenleri esas soÄŸuma yüzeyine diktir.
V.1.3. Piroklastik malzeme
Volkandan atılan lav hariç tüm malzemeye tefra denir (Åžekil 5, 6). Bu malzeme deÄŸiÅŸik boyutlara sahiptir.
.jpg)
Åžekil 6. Volkandan püsküren piroklatiklerin genel görünümü
Kaynak : Fiziksel Jeoloji I Ders Notları, Volkanlar, Kadir Dirik 2006
Tags: blok, hidrojen, karbonmonoksit, klor, kül, lapilli, lav akıntıları, Magma, piroklastik malzeme, sütunsal çatlaklar, tefra, Vesiküler doku, volkan bombası, Volkanik faaliyet, Volkanik gazlar, volkanik kayaçlar, volkanizma, Volkanizma Nedir, Volkanlar, yanardağlar, Yastık lav